Bu qadimiy san`at

Musavvirlik rassomlik bashariyat olamining eng qadimgi tafakkur mahsullaridan biridir. Ibtidoiy jamoa davrida kishilar o`z orzu-umidlarini, xotirotlarini, turli voqea-hodisalarni toshlarga, tog` qoyalariga, g`or devorlariga o`yib tasvirlashlari fikrimizning yaqqol dalilidir.
Demak, rassomchilik va miniatyura san`atiga qiziqish (xattotlik san`ati bilan birga) azal-azaldan xalqimiz ruhiyatiga xos va mos amalardandir.
Shuni ham ta`kidlash joizki, garchi mumtoz adiblarimiz asarlarida hamda tarixiy manbalarda Moniy betakror afsonaviy mohir musavvir va naqqosh sifatida tilga olinsa-da, Movarounnahr diyorida Moniygacha ham musavvirlik va miniatyura san`ati bo`lgan. Chunonchi, O`zbekistonimizning qadim vohalari, jumladan, Afrosiyob, Varaxsha va boshqa shu kabi qadimiyat obidalarida devorlarga chizilgan suratlar diyorimizning Moniy va moniyraqam musavviru mo`yqalam ustalarining etishib kamol topishiga xizmat qilganidan darak beruvchi inkor qilib bo`lmas haqiqatdir.
Ҳar bir narsaning qonun-qoidasi, me`yoriy uslubi bo`lgani singari musavvirlik san`atining ham o`ziga xos ma`lum qonuniyatlari, me`yoriy qoidalari, milliy qoliplari mavjud. Musavvir bo`lish uchun quyidagi bosqichlardan o`tish lozimdir: naqqosh, zahhob, lavvoh, posh (tillo suvini yulduz kabi qog`ozga sepish) va oxirgi bosqich - musavvirlik. Ҳech bir tasvir o`lchamsiz, g`ayri mutanosib chizilmaydi. Zero, me`yoriy o`lchovsiz chizilgan har qanday surat xunuk va dag`al bo`lishi tabiiy.
Diyorimiz miniatyura maktabi vakillari o`z suratlarini ma`lum bir o`lchov asosida chizishgan. Musavvirlik talablari, xattot va rassomlar to`g`risida hatto maxsus qo`llanmalar ham yozilgan. Qozi Ahmad ibn Mir Munshiyning «Gulistoni hunar», Mustafo Daftariyning «Ҳoloti hunarvaron», «Ҳunarnoma», Moniyning «Arjangi Moniy»si va boshqa asarlar shular juml asid andir.
Manbalarning shahodat berishicha, Moniyning «Arjangi Moniy» nomli go`zal va naqshli kitobi bo`lgan. Ushbu nodir asar Buxoroning qozikaloni Sharifjon Maxdum - Sadri Ziyoning shaxsiy kutubxonalarida bo`lgan. Ammo hozirda u kitobning taqdiri noma`lum.
Yaqinda sharq musavvirlarining inson jismini chizish o`lchamlari, mo`yqalam ushlash tartibi, naqsh chizish odobi to`g`risida fors tilida yozilgan Mirzo Abdulfattoh ko`chirgan ikki betlik har bir musavvir bilishi lozim bo`lgan juda muhim bir tarixiy bitik topildi. Buni kotib qaysidir musavvirlik qo`llanmasidan ko`chirgan. «Arjangi Moniy»dan ko`chirgan bo`lishi mumkin. Biz uni keyin xuddi o`ziday qilib qayta ko`chirish sharafiga muvaffaq bo`dik. Mana unda shunday satrlarni o`qiymiz:
«Aytadilarki, inson tsomatining uzunligi o`zining oyots kaftining 6 barobarida bo`ladi. 7 tadan oshmaydi. Bilgilki, uning bo`yi bu andozadan o`tmaydi. Agarmazkur andozadan chitssa, ya`ni kam yoki ko`p bo`lsa tartibga xilof
bo`ladi. Insonning tirsagi kishi tsomatining to`rtdan biriga to`gri keladi. Chunonchi, peshona sochidan ko`kragi (sinasi) gacha bo`lgan a`zo kishi tsomatining to`rtdan biridir. Shuningdek, odamning tso`l bandidan o`rtadagi uzun barmotsning tirnots boshlanadigan joyigacha bo`lgan a`zo ham odam tsomatining o`ndan bir bo`lagiga tengdir. Shuningdek, odamning peshona sochidan to iyagigacha kishi tsomatining o`ndan biriga tengdir. Odam yuziuch tsismga teng bo`linadi:

1) iyakning boshlanishidan burunning boshlanishigacha;
2) burunning boshlanishidan tsoshning-boshlanishigacha;
3) tsoshning boshlanishidan peshona sochiga tsadar.
Boshmaldoq barmogining katta bo`gini odam ogzining balandligi bilan tengdir. Ogiz ochilgan paytdagi holat o`sha boshmaldotsning bo`gini bilan barobardir. Ko`rsatkich barmotsning katta bo`gini peshonaning kengligi bilan barobardir. U qoshdan peshona sochiga tsadardir. Ko`rsatkich barmoqning tirnogigacha burunning hatsitsiy uzunligidir. O`rta barmotsning uzunligi sotsolning boshlanishidan burun uchigacha bo`lgan masofaga tengdir. Odam tso`l kaftining kengligiuning yuzining kengligi bilan barobardir. Peshona kengligi burun uzunligiga tengdir. Inson tsomatining uzunligi uning tsulochlarining uzunligiga tengdir. Bir tso`l bilan quchoqlaganda kishining yarim tsomatiga tengdir. Balinos aytadiki, inson uch yoshga kirganda o`zining tabiiy tsomatining yarmiga teng bo`ladi. U yana shunday deydi: inson 21 yoshgacha bo`yiga tsarab, keyin eniga tsarab o`sadi. Bu nozik sirlarni moniyratsam musavvirlar bilishi albatta zarurdir. Surat mana shu tsoidalarga rioya tsilib chizilsa, u chiroyli, ko`rkam va go`zal bo`ladi. Bu tsoidani har bir musavvir yodda saqlab, unga doim amal qilishi shartdir.
Ҳar bir shakl geometrik (handasaviy) tarzda bo`lishi lozim. Shunda u chiroyli bo`ladi. Rassom har tsanday suratni chizar ekan,umo`ytsalamniuch barmogi bilan, kitobat san`atiga xilof o`larots tik ushlashi lozim. Mo`ytsalam kitobat san`ati talabiga muvofits egrirots ushlansa, natssh tekis chitsmaydi. Mashq qilishda dastlab doiraning chorak tsismini, so`ngra yarmini va oxirida uning hammasini chizish tavsiya etiladi. Ҳar bir shakl doirada paydo bo`ladi. Natstsosh va musavvir aylanaga e`tibor bermasa, u chizgan natssh va tasvir xunuk va dagal bo`ladi. Ҳar bir shaklni chizish bir necha kun mashts tsilingandan so`ng, qo`l rom bo`ladi. Aveal bir chizits keyin ikki chizik, chiziladi. Ikki chizits orasidagi otslik bir chiziq andozasi (qolipi) da bo`ladi.
Ҳukamolar aytadilarki, inson ham aylana shakldan iboratdir. Shu sababdan Alloh insonni ahsani tatsvim - xushbichim tsilibyaratdi.
Darhaqiqat, yuqorida ta`kidlanganidek, agar surat mana shu qoidaga muvofiq chizilsa, u chiroyli, ko`rkam va go`zal bo`ladi.
Shuni ham alohida ta`kidlash lozimki, yuqorida qayd qilingan sharqona uslub boshqa uslublardan tubdan farq qiladi. Misol uchun Sharq tasviriy san`atida kishi qomati uzunligi oyoq kafi barobarida o`lchanadi, G`arbda esa aksincha bosh bilan o`lchanganining o`zi isbot talab qilmas haqiqatdir.
Movarounnahr miniatyura maktabining shakllanishi va taraqqiyotida katta hissa qo`shgan, Sharqning buyuk miniatyurachilari - jahongir Buxoriy, nafis va nozik iste`dod sohibi, rangtasvirchilar uchun namuna, «Moniyi Soniy» Kamoliddin Behzod, Mirak Naqqosh Xurosoniy, Ustod Gung, Mahmud Muzahhib, Mir Mansur Termiziy, Do`st Devona, Mavlono Do`st Muhammad, Mavlono Darvesh Muhammad, Mavlono Yusuf va boshqa buyuk rassomlarimiz o`zimizning.
sharqona   milliy   suratkashlik   an`anasiga   rioya   qilib,   butun   dunyoga tanilganlar.
Movarounnahr miniatyura maktabining etuklik pillapoyasiga ko`tarilishida Buxoro miniatyura maktabining ham katta hissasi bor, albatta. Bu maktab vakillari ham ilmiy jihatdan asoslangan qadim milliy an`anaga muvofiq maftunkor, sirli, go`zal va bebaho suratlaru naqshin bezaklar chizib dunyo musavvirlarining e`tirofiyu olqishlariga sazovor bo`lganliklari tarixiy haqiqatdir.
Milliy musavvirlik an`anasiga muvofiq suratlar chizish Buxoroda XX asrning 10-yillarigacha mavjud bo`lgan. Bu an`ana vakillari qatorida Ahmad Donish, Mirzo Ishoq, Mirzo Muhammadjon, G`ulomjon Izomiy, Sadriddin Maxdumlarni ko`rsatish mumkin.
Biroq, sho`ro siyosati musavvirlik, xattotlik va naqqoshlik san`atining tanazzuliga sabab bo`ldi. Buyuk musavviru xattotlar, naqqoshlar ta`qib ostiga olinib, ularga ijodiy muhit yaratib berilmadi. Natijada qadimgi sharqona milliy rassomchilik an`anasini davom ettirish o`rniga g`arbona usullarga taqlid qilish kuchaydi. Vaholanki, G`arbning buyuk san`atkorlari mashriqzamin musavvirlik usullariga ehtirom nazari bilan qaraganlar va qaraydilar. Ҳattoki, Rembrand 20 dan ortiq tasviriy asarlarini Sharq rassomchilik san`atidan ilhomlanib yaratgan.
Mo`yqalam ustalarining go`zallik, ramz, majoz, ishora va kinoya orqali tasvirlagan suratlari ruhiy-estetik zavq bag`ishlashi bilan birga, hatto ular targ`ibot vositasi hamdir.
Buxoroda tasviriy san`at va nodir qo`lyozmalarning uch buyuk homiysi va kollektsioneri bo`lgan. Ular: amir Muzaffarxonning o`g`li Siddiqxonto`ra -Xdshmat, Buxoroning qozikaloni Sharifjon Maxdum - Sadri Ziyo va Buxoroning shayx ul-islomi Eshoni Sabboxon ibn Sultonxon (Eshoni Naqshbandxonning akalari). Sharq mumtoz durdonalari, diniy kitoblar mana shu uchlikning shaxsiy kutubxonalarida avaylab saqlangan. Buxorolik mohir musavvirlar Ahmad Donish, Sadriddin Pochchaev, usto Muxtor Nosirovlar ham Buxoro amirlari uchun musavvirlik qilganlar. Shuningdek, arkda Buxoro amirlarining har birining o`zining shaxsiy kutubxonalari bo`lgan, jumladan, oxirgi hukmdor amir Olimxonning ham. Ammo bu nodir manbalar sho`ro hukumati tomonidan musodara qilinib, aksariyati yo`q qilingan, xattotlar ta`qib ostiga olingan.
Xulosa qilib aytadigan bo`lsak, nazarimda, bugun - istiqlol nasimi esayotgan shukuhli davrda qo`lyozma kitobni yaratishda ishtirok etadigan bir necha mutaxassis xattot, zahhob (oltin hal beruvchi), lavvoh (sarlavha va jadvallarni bezovchi), posh (tilla suvini yulduzsimon shaklda sochuvchi), naqqosh, musavvir va sahhof (muqovasoz) kabi tasviriy san`at namoyandalarini tarbiyalab, jamlab so`ngra bir markaz tuzish ayni muddaodir. Zero, bu savob ish ma`naviy qadriyatlarimiz, milliy an`analarimiz tiklanayotgan hozirgi davrda dolzarb va xayrli amallardan biridir. Shuningdek, hozirgi musavvirlarimiz ham o`tgan buyuk musavvir- larimiz izlaridan borib, o`zimizning qadim sharqona milliy rasomchilik usullariga rioya qilib butun jahonga taniladilar, degan niyatdamiz.

Xusnixat durdonalari
kitobidan.
Abdulg’afur Razzoq Buxoriy