Usmon Mus’hafi

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2007 yil 8 iyunda qabul qilingan “Usmon Mus’hafi”ni talab darajasida saqlashni ta’minlash to‘g‘risida”gi qarori ma’naviy ildizlarimizni tiklash va kelajak avlodga bezavol yetkazishga qaratilgan yana bir muhim qadam bo‘ldi. Ma’lumki, Qur’oni karimning eng qadimiy nusxalaridan bo‘lgan “Usmon Mus’hafi” (Usmon Qur’oni) mamlakatimizda – O‘zbekiston musulmonlari idorasining kutubxonasida avaylab saqlanmoqda.

Xalifa Usmon ibn Affon amri bilan VII asrda kitob holida tartibga keltirilgan va bir necha nusxa ko‘chirilgan. Muqaddas Qur’onning “Usmon Mus’hafi” sohibqiron Amir Temur tomonidan yurtimizga olib kelingan. Qur’on matni o‘sha davrning yetuk xattotlari tomonidan ko‘chirilgan. Bizgacha uning 353 varag‘i (706 sahifa) yetib kelgan.
Vazirlar Mahkamasining qayd etilgan qarori ijrosini ta’minlashga qaratilgan ishlarni amalga oshirishga kirishildi.
– “Usmon Mus’hafi”ning aynan bizning zaminimizda saqlanayotgani xalqimiz uchun katta baxt, yuksak sharafdir, – deydi O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisining o‘rinbosari Abdulaziz Mansur. – Mazkur muqaddas kitob nainki diniy, ayni chog‘da g‘oyat katta madaniy, ilmiy-ma’rifiy ahamiyatga ega. Dunyo musulmonlari, ziyo ahli Usmon Qur’onining mamlakatimizda saqlanayotganiga havas bilan qaraydi.
Istiqlol sharofati bilan yurtimizda milliy-madaniy, diniy qadriyatlarimizni qayta tiklash, boy ma’naviy merosimizni mukammal o‘rganish barobarida “Usmon Mus’hafi”ni asrab-avaylash, uning ahamiyatini xalqimizga, ayniqsa yoshlarimizga tushuntirish borasida amalga oshirilayotgan ezgu ishlar g‘oyatda xayrlidir.
Albatta, ushbu kitobni ta’mirlash ishlarini samarali tashkil etish tegishli tashkilot va idoralarning faol hamkorligini talab etadi. Shu bois, hukumatimiz qaroriga muvofiq “Usmon Mus’hafi”ning asl holatini saqlash, ta’mirlash bo‘yicha xulosa va takliflar ishlab chiqish uchun mutaxassislardan iborat maxsus guruh tuzildi.
Ushbu guruh tarkibi tegishli vazirlik va idoralar vakillari, olimlar, xattot, muqovalovchi, ta’mirlovchi, qog‘oz tayyorlovchi ustalar, shuningdek, qadimiy qo‘lyozmalarni ta’mirlash va saqlash ishlari bo‘yicha ilmiy-amaliy jihatdan katta tajribaga ega, aynan shunday manbalar saqlanayotgan joylarda faoliyat yuritayotgan xorijlik ekspertlardan iborat.
Guruh “Usmon Mus’hafi”ning bugungi kundagi holatini aniqlash, uni talab darajasida saqlashga salbiy ta’sir etuvchi omillarni o‘rganib, dastlabki xulosa va takliflarini tayyorlaydi.
Kitobning asrlar davomida zarar yetgan joylarini ta’mirlash kerakmi yoki uning hozirgi holatida saqlanishiga asosiy e’tiborni qaratish lozimmi? Bu masalalar yechimi yetti emas, yetmish o‘lchab hal etiladi. Ham diniy, ham ilmiy omillar e’tiborga olinadi. Tajribali xorijlik mutaxassislarning fikr mulohazalarini ham inobatga olgan holda bamaslahat ish tutiladi va yakuniy xulosaga kelinadi.
Ta’kidlash joizki, bungacha ham islom madaniyatining bu bebaho ganjinasini keng targ‘ib etishga qaratilgan bir qator ishlar bajarilgan. Jumladan, jahon miqyosida bo‘lgan qiziqish e’tiborga olinib, 2004 yili undan nusxa olingan.
– “Usmon Mus’hafi”ning qo‘lyozma nusxasini tayyorlash biz, o‘zbek xattotlariga nasib qilganidan behad mamnunmiz, – deydi tajribali xattot Habibullo Solih. – Usmon Qur’oni nusxasini asl hajmi qanday bo‘lsa shu hajmda tayyorladik.
Bunda mahalliy ko‘nchilarimiz tomonidan puxta oshlanib, maromiga yetkazib tayyorlangan teridan foydalanildi. Uzoq ishlov jarayonlaridan so‘ng qog‘oz ko‘rinishiga kelgan teri zarur o‘lchamdagi varaq shakliga solinib, unga Mus’haf varaqlaridagi matn ko‘chirildi. Bu jarayonda bir muammoga duch keldik. Terining bir tomoni, ya’ni tukli tomoniga yozish oson kechgan bo‘lsa, ichki tomoniga tekis bo‘lsa-da, yozish ancha mashaqqatli bo‘ldi. Sababi – unga qalam tegishi bilan siyoh teriga singib ketaverdi.
Har bir harfni, o‘rniga tushirish uchun, qayta-qayta yozishga to‘g‘ri keldi. Buning natijasida o‘zimiz uchun bir yangilikni kashf etdik. Qadimda maktublar, ahdnomalar, muqaddas kitoblar, xususan, Tavrot va Injilning matnlari teri varaqning bir tomoniga yozilganining sababi ma’lum bo‘ldi.
“Usmon Mus’hafi”gacha bo‘lgan davrda terining faqat bir tomoniga yozilgan. Mus’haf esa ilk kitob shaklidagi yozma asar sanaladi. Istilohiy ta’rifga binoan, varaqning ikki yuzasiga ham matn yozilib, ular muqovaga jamlangan birinchi nusxaga “Mus’haf al-Imom” ya’ni, barcha Qur’on matnlari uchun andoza nusxa deb nom berilgan. Bugungi kunda ham dunyoning qay bir joyida Qur’on nashr etilsa, unda albatta matn “Usmon Mus’hafi”ga muvofiq ekanligi alohida qayd etiladi.
Shu bois dunyoda faqat bitta kitob – Mus’haf, ya’ni O‘zbekiston musulmonlari idorasining kutubxonasida avaylab saqlanayotgan ushbu kitob andozadir. Qolganlari mazkur andoza Mus’hafdan ko‘chirilgan nusxalardir. Bugungi kunda ham dunyoning qay bir joyida Qur’on nashr etilsa, unda albatta matn “Usmon Mus’hafi”ga muvofiq ekanligi alohida qayd etiladi.
Qo‘lyozma nusxani tayyorlash jarayonida xattotlarimizdan Islom Mamatov, G‘ofurjon Haqberdiyev, Muhammad Soliyev butun mahoratini namoyish etdi. Sunnatulla Po‘latov varaqlarni zarhal bezaklar bilan ziynatlangan maxsus charm bilan muqovaladi.
Yaqinda Londonda muqaddas qo‘lyozmalarning xalqaro ko‘rgazmasi bo‘lib o‘tdi. Unda yahudolik, nasroniylik va islom diniga oid eng mashhur hamda bebaho qo‘lyozmalar namoyish etildi. Ularning eng nodir namunalari orasidan “Usmon Mus’hafi”ning biz, o‘zbek xattotlari tayyorlagan qo‘lyozma nusxasi ham joy oldi. Xalqaro jamoatchilik “Usmon Mus’hafi”ning namoyishini katta qiziqish bilan kutib oldi.
Britaniya kutubxonasining qo‘lyozmalar bo‘limi direktori S.Makkendrik “Usmon Mus’hafi” islom madaniyatining bebaho ganjinasi ekanini alohida ta’kidladi.
– Bu ganjinani o‘z zallarida namoyish etishni dunyoning ko‘plab ilmiy va madaniy muassasalari o‘zi uchun sharaf, deb biladi, – dedi britaniyalik olim. – Prezident Islom Karimov tashabbusi bilan ana shunday imkoniyat aynan Britaniya kutubxonasiga berilganidan behad mamnunmiz.
Mazkur asar ko‘rgazmaga kelgan mutaxassislar, muxlislarning e’tiborini o‘ziga jalb qildi. “Usmon Mus’hafi”ni tomosha qilib hayratini yashira olmagan ko‘plab mutaxassislar uzoq vaqt uning oldidan ketolmadi. Bu kitob hozir Toshkent islom universitetining manbalar xazinasida saqlanmoqda.
“Usmon Mus’hafi”ning asl nusxasining talab darajasida saqlanishi yuzasidan tegishli choralar ko‘rilgan. Ta’kidlab o‘tilganidek, ushbu kitob O‘zbekiston musulmonlari idorasining kutubxonasida – Yurtboshimiz tashabbusi bilan obod etilgan Hazrati Imom majmuasidagi Mo‘yi muborak madrasasida maxsus oynavand sandiqda saqlanmoqda.
Undagi havo namligi va bosimi, yorug‘lik me’yori kitobning beziyon saqlanishini ta’minlaydi. Kutubxona “Usmon Mus’hafi”ni ziyorat qilgani kelgan yurtdoshlarimiz, xorijlik sayyohlar bilan doimo gavjum.
Davlatimiz rahbari Islom Karimov rahnamoligida Qur’oni majidning “Usmon Mus’hafi”ni ta’mirlash borasida boshlangan xayrli ishlar samarali yakunlanishiga shubha yo‘q.

09.08.2007
Manba: Halq Sozi